Jardin Heróis Metinaro, 25 Outubru 2026
Excelência sira,
Señór Prezidente Tribunál Rekursu,
Señor Primeiru-Ministru,
Señora Prezidente Parlamentu Nasionál,
Señór Ministru ba Asuntu Kombatente sira Libertasaun Nasionál nian,
Señór membru sira hosi órgaun soberania sira,
Señór reprezentante sira hosi F-FDTL no PNTL,
Distintu membru família Martir sira Libertasaun Nasionál nian,
Veteranu sira ba luta libertasaun nasionál,
Autoridade relijioza no tradisionál sira,
Distintu konvidadu sira,
Señora no Señór sira,
Ho respeitu, emosaun no sentidu responsabilidade ne'ebé kle'an mak ha'u partisipa iha serimónia solene ida-ne'e, hodi reprezenta Sua Exelénsia Prezidente Repúblika Demokrátika Timor-Leste, Dr. José Ramos-Horta, hodi presta omenajen ba Martir Libertasaun Nasional sira ne'ebé fó sira-nia moris ba liberdade, dignidade no direitu ba ita-nia povu atu moris iha Pátria ida independente no soberana.
Ha'u lori ba serimónia ida-ne'e mensajen rekoñesimentu, agradesimentu no solidariedade husi Señór Prezidente Repúblika, ne'ebé espiritualmente hamutuk ho sira hotu ne'ebé prezente iha momentu memória nasionál ida-ne'e.
Lori Xefe Estadu nia naran, ha'u hato'o ha'u-nia liafuan respeitu kle'an ba família Erói no Mártir sira-nian, ne'ebé sira-nia sofrimentu no sakrifisiu halo parte iha istória Timor-Leste nian no konxiénsia povu Timoroan tomak nian.
Ohin ita halibur iha Jardim dos Herois Metinaro nian la'os de'it atu hanoin sira ne'ebé mate ona, maibé mós atu rekoñese sira-nia kontribuisaun uniku ba konstrusaun ita-nia Nasaun.
Serimónia ne'ebé ohin halibur ita reprezenta kompromisu solene ida hosi Estadu no povu timoroan: kompromisu atu la haluha sira neʼebé sakrifika sira-nia moris rasik atu jerasaun sira iha futuru bele moris iha liberdade.
Mártir sira pertense ba memória Nasaun tomak nian.
Independénsia Timor-Leste nian la'ós prezente ida. Ida-ne'e manán liuhosi luta naruk, todan no profundamente deziguál, ne'ebé sustenta hosi kombatente sira-nia aten-barani, rezisténsia hosi populasaun sira, determinasaun hosi ita-nia líder sira no esperansa ne'ebé la nakdoko hosi povu ida ne'ebé nunka renunsia sira-nia direitu ba autodeterminasaun.
Iha luta ne'e nia laran tomak, Timoroan rihun ba rihun hasoru violénsia, persegisaun, prizaun, dezlokasaun forsada, hamlaha, no lakon ema ne'ebé sira hadomi.
Barak monu iha foho, iha aldeia, iha sidade no iha fatin sira ne'ebé maka sei hakerek iha memória koletiva.
Sira seluk lakon sein sira-nia família bele hatene ho kle'an sirkunstánsia sira-nia mate nian ka hetan fali sira-nia ruin.
Kada moris ne'ebé sakrifikadu reprezenta família ida ne'ebé lakon aman, inan, oan-mane, oan-feto, maun ka alin-feto.
Kada lakon husik hela kanek umanu ida ne'ebé laiha serimónia ida maka bele hamoos. Maibé kada sakrifisiu mós kontribui atu prezerva esperansa povu ida nian no atu halo sai posivel liberdade ne'ebé ita fahe ohin loron.
Tanba ne'e, Martir Libertasaun Nasionál sira la pertense de'it ba sira-nia família, sira-nia komunidade ka jerasaun ne'ebé moris diretamente rezisténsia. Sira pertense ba memória no ba konxiénsia Nasaun tomak nian!
Sira-nia istória tenke hatene, respeita no transmite ba jerasaun foun sira, atu nune'e sira komprende katak liberdade ne'ebé ita goza ohin loron hetan liuhosi sakrifisiu umanu ne'ebé boot tebes.
Fó onra ba Mártir sira signifika rekoñese katak independénsia iha istória, katak soberania iha folin no katak liberdade implika responsabilidade sira. Ida-ne'e mós signifika rekoñese katak dame ne'ebé ita goza ohin loron tenke hetan protesaun, aprofunda no transforma ba oportunidade konkreta sira ba sidadaun hotu-hotu.
Restaura dignidade ba sira ne'ebé fó sira-nia vida ba sira-nia rain
Serimónia ohin nian iha signifikadu ida ne'ebé kle'an tebes. Omenajen ba Mártir sira no depozisaun ba sira-nia restu mortál sira iha sira-nia rate ida-idak konstitui hahalok ida dignidade umana nian, rekoñesimentu istóriku no respeitu ba família sira ne'ebé durante tinan barak hein, terus no mantein esperansa.
Restu mortál sira-nia fila fali mai ba sira-nia fatin deskansa ikus nian, ho onra sira neʼebé loos, la halakon terus lakon nian, maibé permite família sira atu fó sira-nia respeitu, prezerva memória sira-nia maluk sira-nian iha fatin dignu ida no hatutan istória kona-ba sira-nia sakrifisiu ba jerasaun sira tuirmai.
Lori Sua Exelénsia Prezidente Repúblika nia naran, ha'u hato'o ba família Martir ami-nia solidariedade ne'ebé kle'an liu. Ita-boot sira-nia terus merese hetan respeitu, ita-boot sira-nia memória merese atu prezerva no ita-boot sira-nia família nia sakrifisiu merese atu okupa fatin permanente iha istória nasionál.
umana no sentidu Ba sira hotu ne'ebé kontribui ba identifikasaun, rekuperasaun, dignifikasaun no hakoi restus mortais Martir sira nian, ha'u mós hato'o ha'u-nia agradesimentu. Serbisu ida-ne'e ezije perseveransa, sensibilidade responsabilidade nian ba istória. Ne'e knaar ida ne'ebé tenke kontinua, bainhira de'it iha oportunidade atu esklarese destinu ba sira ne'ebé seidauk fila ba família.
Memória rezisténsia nian tenke hametin unidade nasionál.
Luta libertasaun nasionál nu'udar luta koletiva ida. Nia sustenta husi kombatente no ema sivil, husi mane no feto, husi joven no katuas, husi komunidade sira husi rejiaun oi-oin no husi sidadaun sira ne'ebé, maski sira-nia diferensa, fahe konviksaun katak Timor-Leste iha direitu atu deside ho livre nia futuru.
Diversidade esperiénsia no kontribuisaun sira-ne'e konstitui rikusoin ida ne'ebé boot liu iha ita-nia istória. Memória Martir sira nian tenke halibur ita, no nunka sai fonte ba divizaun. Omenajen ba sira ne'ebé fó sira-nia moris ba Pátria tenke hala'o ho respeitu ba ema hotu ne'ebé kontribui ba libertasaun nasionál, hodi rekoñese dignidade husi vida ida-idak ne'ebé sakrifikada no valór husi hahalok aten-barani ida-idak.
Independénsia sai posivel tanba, iha momentu sira ne'ebé susar liu, ideál liberdade nian boot liu duké interese individuál sira no diferensa sira ne'ebé bele haketak ita. Prezerva legadu ida ne'e presiza ita kontinua haburas unidade nasional, rekonsiliasaun, respeitu ba malu no solidariedade entre Timoroan tomak.
Rekonsiliasaun la signifika haluha sofrimentu ka renunsia lia-loos istóriku. Ne'e signifika rekoñese pasadu ho aten-barani no dignidade, aprende hosi nia lisaun sira no harii futuru ida ne'ebé violénsia la determina ona ita-nia povu nia destinu.
Memória rezisténsia nian tenke inspira ita atu rezolve ita-nia dezafiu sira liuhosi diálogu, respeitu ba instituisaun demokrátiku sira no observánsia ba Konstituisaun. Liberdade ne'ebé konkista ho sakrifisiu barak tenke hetan protesaun liuhosi justisa, partisipasaun sívika, responsabilizasaun públika no respeitu ba sidadaun hotu-hotu nia direitu fundamentál.
Ba F-FDTL, devér atu fó onra ba legadu kombatente sira nian
Nu'udar Xefe Estadu-Maiór-Jenerál FALINTIL-Forsas Defeza Timor-Leste, ha'u sente responsabilidade partikulár perante serimónia ne'e no perante memória kombatente sira ne'ebé mate ba libertasaun nasionál.
F-FDTL (Forsa Defeza Timor-Leste) moris hosi istória rezisténsia nian no lori ho sira legadu korajen, sakrifisiu no servisu ba Pátria. Eransa ida-ne'e konstitui fonte inspirasaun permanente ida, maibé mós ezijénsia ida. Fó onra ba kombatente sira pasadu nian signifika asegura katak Forsa Defeza sira ohin loron nian no futuru nian preparadu atu kumpre sira-nia misaun iha servisu ba Repúblika, ba povu no ba Konstituisaun.
Omenajen di'ak liu ne'ebé F-FDTL (Forsa Defeza Timor-Leste) bele fó ba Martir sira mak sai instituisaun ida ne'ebé profisionál, dixiplinadu, kompetente no responsavel, fiél ba orden konstitusionál no hakru'uk ba podér polítiku neʼebé lejitimadu demokrátikamente. Ne'e atu serbí Estadu ho lealdade, respeita sidadaun sira-nia direitu no prezerva populasaun nia konfiansa ba nia Forsa Defeza sira.
Mundu ne'ebé ita moris hasoru dezafiu seguransa nian ne'ebé kompleksu ba beibeik, hahú hosi tensaun jeopolitika no ameasa transnasionál sira to'o risku sira ne'ebé asosiadu ho mudansa klimátika no dezastre naturál sira. Timor-Leste presiza instituisaun defeza sira neʼebé iha kapasidade atu hatán ba dezafiu sira-ne'e, hodi koopera ho nia parseiru sira no kontribui ba estabilidade no seguransa ita-nia rejiaun nian.
Maibé, modernizasaun Forsa Defeza nian labele hadook sira hosi sira-nia abut istóriku. Pelu kontráriu, tenke bazeia ba valór sira neʼebé fó sentidu ba rezisténsia: patriotizmu, korajen, dixiplina, solidariedade no kompromisu ba dignidade umana.
Memória Mártir sira-nian tenke tulun ita atu komprende katak serbí Pátria la'ós atu buka onra pesoál sira, maibé simu responsabilidade sira; la'ós kona-ba ezerse podér ba povu, maibé proteje Nasaun; la'ós kona-ba haburas konflitu sira, maibé kontribui ba dame no seguransa ema hotu nian.
Ne'e mak legadu ne'ebé ita tenke prezerva no hatutan ba jerasaun militar timoroan sira iha futuru.
Independénsia tenke tradús ba moris di'ak ba povu.
Señora no señór sira,
Omenajen ba Martir sira labele limita de'it hodi hanoin hikas pasadu. Nune'e mós tenke lori ita atu reflete kona-ba responsabilidade ne'ebé ita iha ba Timor-Leste nia prezente no futuru.
Sira ne'ebé fó sira-nia vida ba libertasaun nasionál luta atu ita-nia povu bele moris ho dignidade, liberdade no esperansa. Sentidu kle'an liu husi sira-nia sakrifisiu ezije atu ita servisu nafatin atu independénsia produz benefísiu konkretu iha timoroan tomak nia moris.
La sufisiente atu iha Estadu soberanu ida se família barak kontinua hasoru kiak, se labarik sira la hetan asesu ba ai-han ne'ebé adekuadu, se joven sira la hetan oportunidade ba edukasaun no empregu ka se komunidade rurál sira nafatin la hetan servisu esensiál sira.
Dalan di'ak liu atu fó onra ba Martir sira mak harii nasaun ida ne'ebé labarik ida-idak bele sai boot ho saudavel no seguru, joven ida-idak iha oportunidade atu aprende no serbisu, família ida-idak bele moris ho dignidade no sidadaun ida-idak iha posibilidade atu kontribui ba dezenvolvimentu nasionál.
Ida-ne'e mós ita-nia responsabilidade atu proteje rekursu naturál sira, prezerva ambiente, hametin seguransa ai-han, hadi'a servisu públiku sira no garante katak dezenvolvimentu to'o ba rejiaun hotu-hotu iha país ne'e. Independénsia tenke akompaña ho justisa sosiál, oportunidade hanesan no administrasaun públika ne'ebé orienta ba serbí sidadaun sira.
Kombatente sira ne'ebé sakrifika sira-nia vida labele testemuña rezultadu husi ita-nia esforsu. Tanba ne'e, depende ba ita atu hatudu, liuhosi ita-nia asaun sira, katak ita komprende signifikadu hosi liberdade ne'ebé sira husik hela mai ita.
Timor-Leste nia futuru depende ba kapasidade atu transforma memória ba responsabilidade, patriotizmu ba servisu públiku no unidade nasionál ba serbisu konkretu ba bem komún.
Ba foin-sa'e sira: hatene istória atu harii futuru
Ha'u dirije ha'u-nia an, liuliu, ba foin-sa'e timoroan sira.
Joven ohin loron nian barak mak moris hafoin restaurasaun independénsia. Sira la hatene diretamente perigu sira, susar sira no sakrifisiu sira ne'ebé marka tinan sira rezisténsia nian. Ba sira, independénsia ne'e realidade loroloron nian, no ne'e naturál. Maibé importante katak ita-boot sira komprende perkursu ne'ebé halo realidade ida-ne'e sai posivel.
Hatene istória nasionál la signifika hela metin iha pasadu. Signifika komprende ita mai hosi ne'ebé, rekoñese valór liberdade nian no aprende hosi aten-barani no determinasaun hosi sira ne'ebé mai antes ita.
Foin-sa'e sira agora iha misaun ida ne'ebé diferente, maibé importante hanesan: atu estuda, hetan koñesimentu, dezenvolve kompeténsia sira, respeita ema seluk, partisipa iha vida demokrátiku no kontribui ba dezenvolvimentu país nian. Sira-nia kampu funu ohin loron mak luta hasoru kiak, falta oportunidade, eskluzaun, korrupsaun no indiferensa ba ema seluk nia difikuldade.
Pátria ne'ebé Martir sira tulun hodi liberta presiza joven sira ne'ebé komprometidu ba pás, justisa, inovasaun, solidariedade no servisu ba komunidade. Presiza sidadaun sira ne'ebé komprende katak liberdade la'ós de'it direitu ida ne'ebé manán ho susar, maibé mós responsabilidade ida ne'ebé tenke ezerse ho konxiénsia no respeitu ba ema seluk.
Atu Martir sira-nia ezemplu inspira joven Timoroan ida-idak atu serbí sira-nia rain ho onestidade, aten-brani no determinasaun, hodi kontribui atu halo independénsia sai sinónimu liután ho dignidade, oportunidade no esperansa.
Dívida gratidaun nian ne'ebé maka sei iha.
Exelénsia sira,
Señora no señór sira,
Serimónia ohin nian fó hanoin mai ita katak istória Timor-Leste nian hakerek hosi ema loloos, ho família, mehi no esperansa, ne'ebé hasoru sirkunstánsia estraordináriamente difisil no ne'ebé, iha kazu barak, selu ho sira-nia moris rasik folin liberdade nian.
Hodi fó omenajen ba Mártir sira Libertasaun Nasionál nian, ami reafirma katak laiha vida ne'ebé sakrifika ba Pátria ne'ebé tenke trata ho indiferensa. Ami reafirma katak kombatente sira-nia família merese respeitu no rekoñesimentu. Ami reafirma katak istória nasionál tenke prezerva ho rigór, dignidade no sentidu responsabilidade.
Hodi Sua Exelénsia Prezidente Repúblika nia naran, ha'u hato'o Repúblika Demokrátika Timor-Leste nia agradesimentu kle'an ba Martir Libertasaun Nasionál sira hotu. Ami hakru'uk ba sira-nia memória no rekoñese kontribuisaun uniku ne'ebé sira halo ba liberdade no soberania ita-nia rain nian.
Ba sira-nia família, ami oferese mensajen solidariedade no respeitu nian. Nasaun rekoñese sira-nia sofrimentu no fó onra ba sira-nia doben sira nia sakrifisiu. Sira-nia memória moris nafatin iha istória Timor-Leste nian no iha kompromisu ne'ebé ita halo atu harii país ida ne'ebé merese sira-nia sakrifisiu.
Atu Jardin dos Herois Metinaro ida-ne'e sai nafatin fatin memória, reflesaun no edukasaun sívika. Karik jerasaun sira iha futuru hetan iha ne'e la'ós de'it naran no restu mortál sira hosi sira ne'ebé mate ona, maibé mós valór sira ne'ebé inspira sira:
liberdade, aten-barani, solidariedade, unidade no domin ba pátria.
Atu bandeira ne'ebé ohin entrega ba família sira sai símbolu ida ne'ebé permanente ba Repúblika nia agradesimentu no kontinuasaun ba ita-nia kompromisu atu harii Nasaun ida ne'ebé justu, pasífiku, prósperu no solidária.
Ba Martir Libertasaun Nasionál sira, ami-nia agradesimentu rohan laek.
Atu sira deskansa ho dame, iha rai ne'ebé sira fó sira nia moris ba.
Maromak haraik bensaun ba Martires sira, sira-nia familia no povu Timor-Leste tomak.
Viva Timor-Leste!
Obrigado barak.
Média F-FDTL
Alf Ghil Soares & Izidor Lopes
Ave. Nicolao Lobato, Fatuhada
Comoro, Dili, Timor-Leste
Tel: +670 78156312
Email: info@fdtl.mil.tl