NOTISIA

Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL partisipa Enkontru ho Xefe Forsa Defeza ASEAN sira bá Dala-23 Liu-husi Video Konferensia ho tema "Hamutuk, Asegura Ita-nia Futuru"

Kuartél Jenerál, 21 Maiu 2026

 

Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL Tenente Jenerál Falur Rate Laek enkontru ho Xefe Estadu Maior Forsa Defeza membru ASEAN nian ba dala-23 ne'ebé lidera husi Forsa Armada Filipina nian iha Conrad Manila iha Sidade Pasay, Filipina 21 Maiu 2026.

 

Enkontru Anuál Xefe Forsa Defeza ASEAN nian ba dala 23 (ACDFM), ne’ebé sei hala’o iha formatu híbridu ho Xefe Forsa Defeza ASEAN nian ne’ebé partisipa liu hosi video konferénsia, hanesan enkontru anuál nivel aas hosi líder militár a'as sira hosi Estadu-membru ASEAN 11.

 

Objetivu husi enkontru entre Xefe Forsa Defeza ASEAN mak atu hametin kooperasaun militár entre forsa armada rejiaun ASEAN nian; diskute asuntu seguransa rejionál sira; hadia interoperabilidade no koordenasaun entre forsas armadas ASEAN nian no promove harii konfiansa no estabelesimentu rede kooperasaun sira.

 

Iha Intervensaun Xefe Estadu Maior Jenerál F-FDTL Tenente Jenerál Falur Rate Laek liu husi video konferensia hato'o agradese bo'ot no rekoñesimentu Timor-Leste nian hanesan membru plenu ASEAN ba dala 11 (sanulu-resin-ida), ho konfiansa hodi reflete kompromisu no fahe estabilidade rejionál no seguransa koletiva hanesan Nasaun joven ne'ebé ho esperiénsia harii-dame no rekonsiliasaun, no Timor-Leste oferese perspetiva distintivu ba diálogu seguransa rejionál ho Ita-nia Forsa Defeza.

 

"Ha'u kumprimenta ho onra partisipante sira hotu ne'ebé maka hamutuk ho video konferénsia ida-ne'e hosi pontu oioin iha ita-nia rejiaun. Ha’u dirije ba asembleia ida-ne’e ho agradesimentu bo'ot ba rekoñesimentu Timor-Leste nian nu’udar membru plenu ASEAN ba dala 11 (sanulu-resin-ida). Ita-boot nia konfiansa reflete ami nia kompromisu fahe ba estabilidade rejionál no seguransa koletiva".

 

"Nu’udar nasaun joven ne’ebé forma hosi esperiénsia harii-dame no rekonsiliasaun, Timor-Leste oferese perspetiva distintivu ba diálogu seguransa rejionál. Ita-nia Forsa Defeza sira sistematikamente aliña sira-nia an ho enkuadramentu institusionál sira ASEAN nian, hodi reforsa reziliénsia koletiva ita-nia rejiaun nian. Liu husi implementasaun rigoroza ba ami-nia ajenda adezaun no proposta Programa Amizade Militár, ami reafirma ami-nia kompromisu ba interoperabilidade operasionál no kontribuisaun signifikativu ba komunidade defeza ASEAN nian".

 

"Tema "Asegura Ita-nia Futuru, Hamutuk" enkapsula imperativu ne'ebé iha ita-nia oin. Ita hasoru ameasa transnasionál sira ne'ebé laiha presedente ba seguransa marítima, vulnerabilidade sibernétika sira, no krize klimátika sira ne'ebé ezije resposta rejionál sira ne'ebé koordenadu. Só liu hosi asaun koletiva ne'ebé bazeia ba diálogu no moderasaun maka ita bele rezolve dezafiu sira-ne'e ho efetivu. Ida-ne'e reflete Sentralidade ASEAN nian: nasaun ki'ik sira ne'ebé halibur hamutuk liu hosi konsulta, hodi hamosu lian koletivu ida ne'ebé maka'as".

 

"Krize Médiu Oriente no volatilidade enerjétika ne'ebé rezulta hamosu ameasa aguda ba ASEAN nia reziliénsia ekonómika no kapasidade defeza nian. Ita tenke hametin koordenasaun rejionál kona-ba seguransa enerjétika, diversifika kadeia fornesimentu, no estabelese reziliénsia enerjétika hanesan preokupasaun fundamentál seguransa nian".

 

"ASEAN nia reziliénsia depende ba konsolidasaun koordenasaun marítima, harmoniza protokolu resposta ba dezastre, no hala’o ezersísiu formasaun hamutuk. Ami apoia mekanizmu espesializadu sira hanesan Rede Konxiénsia Situasionál Marítima, Sélula Koordenasaun Rápida ba Ajuda Umanitária no Resposta ba Dezastre, no kuadru sira defeza sibernétika nian hanesan espresaun prátika sira hosi ami nia kompromisu. Forsa defeza sira tenke sai hanesan instrumentu ba moris-di'ak umanu no preparasaun ba dezastre sira".

 

Ami hato'o ami nia parabéns maka'as ba Filipina tanba asume prezidénsia ASEAN nian durante komprensaunmandatu tuirmai. Sira nia lideransa navega dinámika globál sira ne'ebé kompleksu ho diplomátiku. Ami espresa ami nia prontidaun tomak atu apoia sira nia vizaun kona-ba koezaun no prosperidade rejionál".

 

"Enkuantu ita tradús deklarasaun sira ba rezultadu konkretu liuhosi ita-nia Deklarasaun Konjunta no Planu Asaun, Timor-Leste kompromete atu hamriik liman ba liman ho ita-nia maun-alin sira iha ASEAN. Hamutuk, ita sei asegura ita nia futuru".remata.

 

Iha Enkontru liu husi Video Konferensia ne'e akompaña husi Xefe Gabinete CEMGFA Koronel Marcelino Xemenes "Rizai", Adjunto Xefe Estadu Maior F-FDTL Koronel Tirosinado Mario Baptista "Bersama", Xefe Kooperasaun Teknika Militár Tenente Koronel Graduadu Domingos OKI, Ajudante Kampu CEMGFA inklui mós Asesor Tékniku nain rua.

 

Ekipa Média F-FDTL

Boni Mendonça

Related Articles

Kontaktu Ami

Ave. Nicolao Lobato, Fatuhada
Comoro, Dili, Timor-Leste

Tel: +670 78156312
Email: info@fdtl.mil.tl